З нашага архіва

Вярталіся высяленцы

да чужых падворкаў

Куды едзем? – А блізка ўжо вечар,

Боль нясцерпны і слёзы, як град.

Там, дзе дом наш, даўно ўжо пустэча –

Заварочвайце назад.

Ларыса Геніюш

Пра даваеннае раскулачванне самых працавітых сялян з высылкай за межы Беларусі пісалася ўжо нямала. Цяпер вядома, што такі лёс напаткаў звыш 150 тысяч сем’яў з улікам тых, каго высылалі пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР. А колькі іх засталося пасля вайны, калі састарэлым і нямоглым для выкарыстання на лесапавале «кулакам» адміністрацыя паселішчаў і лагераў, дзе яны пражывалі, дазваляла вяртацца дамоў, у Беларусь? На жаль, такой статыстыкі я не сустракаў у друку.

У маю вёску Боркі, што на Случчыне, вярнуліся адзінкі з сямі сем’яў, якіх у 1931 годзе выслалі за Котлас – усяго з улікам малых дзяцей 33 чалавекі! Памятаю, як летам 1951 года пасля дэмабілізацыі з флоту, дзе адбываў сем гадоў тэрміновую службу, наведаў бацькоў і сустрэў на вуліцы дзядулю з кійком у руцэ і вострай сівой бародкай на хударлявым твары. Мы прывіталіся, хоць адзін аднаго і не ведалі – такі ўжо вясковы звычай. На маё «добры дзень» дзядуля бадзёра адказаў: «добрага здароўечка». Ад бацькі я даведаўся, што гэта Язэп Малевіч; яго з жонкай Марыляй, жанатым сынам і нявесткай адным з першых выслалі за Котлас. Камбедчыкі не маглі дараваць 52-гадоваму селяніну тое, што ён набыў, ужо пры Саветах, конную малатарню, арфу, меў самае вялікае ў вёсцы гумно, а летам наймаў на сенакос і жніво пару работнікаў з суседняй вёскі. Унучку Язэпа – чатырохгадовую Нілу – пакінулі на выхаванне роднаму брату нявесткі Анюты – Мацвею Валатковічу.

У вайну дарослых сыноў раскулачаных усё ж прызывалі ў армію, на фронт трапіў і сын Язэпа Пятрусь. Ён загінуў у Сталінградзе ў 1942 годзе. А вось Язэп і яго жонка восенню 1944 года, пасля вызвалення Беларусі ад немцаў, у 77- і 74-гадовым узросце, вярнуліся спярша да сына Андрэя ў вёску Дараганава пад Бабруйскам. Там пражылі год, бо ведалі, што на іх сядзібе не засталося ні кала, ні хлява, а на дворышчы стаіць хата чалавека, які пераехаў у Боркі з суседняй вёскі.

Нарэшце вырашылі адведаць унучку Нілу, якой было ўжо 19 гадоў. Тая, вядома, не пазнала гасцей, яны яе – тым болей. Але з унучкай ужо жыла нявестка Анюта, якая раней вярнулася з высылкі і мела замужнюю дачку. Яна ўгаварыла старшыню мясцовага калгаса, каб ён дапамог старым займець сваё жытло. Той дазволіў узяць у арэнду хляўчук паблізу свінафермы, дзе калгасніцы варылі свінням бульбу.

Язэп, меўшы не малы спрыт работы з пілой і сякерай у тайзе, сам склаў печ, выразаў у сцяне два невялікія вакна, змайстраваў дзверы, паклаў падлогу з дошак, якія выдзяліў калгасны брыгадзір, перакрыў падгнілы гонтавы дах кулявой саломай. Калгас дазволіў старым апрацоўваль паблізу хацінкі 20 сотак закінутай зямлі.

Унучка і нявестка прыносілі дзядулю ды бабулі то бохан хлеба, то збанок малака, то паўмеха бульбы. І яны не галадалі. Як успамінала пры жыцці Ніла Пятроўна, дзед пасеяў на палове агарода жыта, і яно вырасла без гною. А калі снапы ў бабках пасохлі, дзядуля разаслаў паблізу некалькі посцілак і цэпам змалаціў іх, правеяў зерне на ветры з рэшата, потым прасушыў на печы і змалоў у жорнах такога, як і сам, былога «кулака» Івана Жаўрыда, які вярнуўся ў бацькаву хату, бо сваю разабралі пры высылцы. З таго жыта бабуля Марыля спякла хлеб на дубовых лістах, і ўнучка казала мне, што смачнейшага за той яна не ела.

У той хаціне на выгане, дзе пасвілі калгасных коней, старыя высяленцы дажылі свой доўгі – да 85 і 83-х гадоў – век.

Яшчэ пасля вайны, дакладней у 1946 годзе, вярнуўся з-за Котласа родны брат Язэпа – Васіль, удавец, якому ўжо было 69 гадоў. Даў яму прытулак той жа сваяк Мацвей Валатковіч, бо і на яго сядзібе ўжо жыў чужы чалавек. Праз год Васіль памёр.

З раскулачаных сем’яў Ёсіпа Жаўрыда, Хведара Забелы, Алеся Перагуда, Кастуся Кунцэвіча ніхто з мужчынаў і іх жонак дадому пасля вайны не вярнуліся. Там, на высылцы, і паўміралі, а іх дзеці таксама не падаліся на радзіму, што выгнала іхніх бацькоў на пакуты ў тайгу...

Міхась ТЫЧЫНА, г. Слуцк

(№ 23, 2008 год)

Успамін – салодкі,

боль – несціханы

Прыязджаю да бацькоў і сэрца баліць, захлынаецца ад жалю. Вёска майго юнацтва Покаць Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці зусім не тая, якой была. У 1970-1980-я гады маёй вучобы ў Покацкай СШ яна месцілася ў прыгожым двухпавярховым каменным будынку. Былі ў вёсцы таксама дзве крамы (прадуктовая, прамтаварная), пошта, фельчарска-акушэрскі пункт (ФАП), лясніцтва, Дом культуры, бібліятэка. Покаць уваходзіла ў склад Залескага сельсавета і калгаса “Звязда”.

Цяпер жа, праз семнаццаць гадоў пасля аварыі на Чарнобыльскай АС, назіраецца зусім іншы малюнак. Родную школу ў 1991 годзе ў сувязі з вельмі малой колькасцю дзяцей закрылі, астатнія ездзяць на аўтобусе ці то ў Залескую васьмігодку, ці то ў нядаўна пабудаваную сучаснага тыпу Бабіцкую СШ.

Чорнымі дзіркамі павыбітых вокнаў глядзіць на наваколле былы хлебны магазін, закрылі ФАП, нягледзячы на нязгоду вяскоўцаў, а зусім нядаўна – пошту. Цэнтр лясніцтва перанеслі ў суседнія Бабічы.

Вёска Покаць паціху вымірае. Многія двары паікнутыя гаспадарамі, зарастаюць травой, муражэюць былыя падворкі, сцежкі і дарогі, нежылыя закінутыя хаты навяваюць сум.

Раней, у дачарнобыльскі час, у кожным двары была карова, цяпер малако лягчэй купіць у магазіне. Вельмі крыўдна, што здача малака дзяржаве становіцца для насельніцтва нізкапрыбытковай. Калі ў гарадах Беларусі ў магазіне літр малака каштуе 500–600 рублёў, то сяляне яго здаюць па 180 рублёў за літр. Мая маці кожнае лета вядзе барацьбу за тое, каб здадзенае ёю малако дакладна ацэньвалася. Калгас “Звязда” (зараз гэта прыватнае сельскае унітарнае прадрпыемства) не можа сабе дазволіць адзінку лабаранта, які б два разы на тыдзень правяраў тлустасць малака, прынятага ад насельніцтва, каб адпаведна паказчыкам налічваць грошы. На Рагачоўскім малаказаводзе, куды малако пастаўляецца, вымяраецца ўжо агульная тлустасць, што многія на здадзеным больш якасным малаку губляюць па 50–100 літраў.

Вельім цяжкае становішча бывае ў калгасных статках вясной з кармамі. Жывёлы ледзь дажываюць да пашы. “Хутка малако будзе занесена ў Чырвоную кнігу”, – сумна жартуе мой зямляк, заатэхнік саўгаса “Асімкавічы” Міхаіл Канавалаў.

Больш заможныя вясцоўцы маюць каня ці мінітрактар, апрацоўваюць каля 1–2 гектараў зямлі, здаюць лішкі малака дзяржаве. Але такіх на вёску ўсяго двароў дзесяць.

Покаць знаходзіцца ў зоне радыяцыйнага забруджвання ад 5 да 15 кюры. Раней у Чачэрскім раёне даплачвалі за пражыванне ў гэтай зоне, а ў апошнія гады быццам тэрыторыя стала чыстай – даплата адменена. Цяпер ужо амаль ніхто з пражываючых там не звяртае ўвагі на радыяцыю: ловіцца і спажываецца рыба з рэчкі Покаць, збіраюцца ў лясах грыбы і ягады.

Між тым, у дзень святкавання незалежнасці рэспублікі, 3 ліпеня, падчас 59-й гадавіны вызвалення нашага раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў у Чачэрску адкрыты мемарыяльны знак у памяць аб 43 населеных пунктах раёна, якія пасля катастрофы на ЧАЭС больш не існуюць.

Сумна.

Вёска Покаць упамінаецца ў штомесячніку “Наш край”, выдадзеным у 1930 годзе Акадэміяй навук Беларусі як прыгожае мястэчка з 3–4 кааператыўнымі крамамі, школай, крытымі жалезам каменнымі будынкамі, хатай-чытальняй, клубам, сельсаветам.

А ў гісторыка-дакументальнай хроніцы “Памяць” адзначана: “У 1770 годзе вёска Покаць – цэнтр маёнтка, прыватная ўласнасць пана Шалюты ў Рэчыцкім павеце Мінскага ваяводства Вялікага княства Літоўскага. У 1862 годзе Покаць – цэнтр Покацкай воласці Гомельскага павета Магілёўскай губерні. Меліся промыслы: кравецкі, адыходны, сталярны, бондарны.

У 1886 годзе ў вёсцы размяшчаліся валасное праўленне, стараверская капліца, царкоўна-прыходская школа, ветраны млын. За тры вярсты – сядзіба Фёдараўка, праваслаўная царква, вінакурны завод, 2 вадзяныя млыны”.

Найбольшы росквіт Покаць, відаць, мела ў 1906 годзе, калі ў вёсцы налічвалася 216 двароў, 1511 жыхароў. У 1910 годзе працавала народнае вучылішча, на базе якога ў 1927 годзе была створана школа 1-й ступені. Тут нарадзіўся Герой Савецкага Саюза Мікалай Байкоў, які праявіў гераізм у гады Вялікай Айчыннай вайны.

Спакон вякоў мая вёска мае адну асаблівасць – падзяляецца на дзве часткі: беларускую і “стараверскую”, інакш яе называюць “маскалі”. У гэтай частцы людзі размаўляюць больш па-руску, чым па-беларуску, у іх будынках – больш акуратнасці, у веравызначэнні – рэлігійнасці.

На 1 студзеня 1999 года ў вёсцы пражывала толькі 224 жыхары, было 112 двароў.

Прыгожыя мясціны акаляюць вёску Покаць, сасновыя стромкія бары, балоты, палі, лугі. Яе эыхары шчыра, аддана працуюць на сваёй зямлі. На ўездзе ў вёску з боку Залесся на электрычным слупе ўжо колькі гадоў месціцца гняздо буслоў. Прылятаюць кожную вясну. Летась часта можна было ўбачыць чатырох высакародных птушак, якія задуменна сцішыліся ў сваёй хаціне і акідваюць позіркам наваколле.

Якая будучыня чакае маю вёсачку? Што тут будзе праз год, дзесяць, сто летаў і зім? Думаю, што на гэта адкажа не столькі суровы, колькі літасцівы час.

Святлана РАМАНАВА

(№ 22, 2004 год)